Activerende didactiek
Hoe zorg je ervoor dat leerlingen niet alleen luisteren, maar vooral zelf nadenken, ontdekken, oefenen en samenwerken?
Activerende didactiek hoeft niet ingewikkeld te zijn. Met kleine aanpassingen in je lessen kun je al een groot verschil maken. Een verrassende lesstarter, een speelse werkvorm of een afsluitende opdracht waarbij leerlingen zelf terugblikken op wat ze hebben geleerd.
Op deze pagina neem ik je mee in mijn digitale ontdekroute langs activerende didactiek. Aan de hand van foto's, praktijkvoorbeelden en concrete werkvormen laat ik zien hoe je leerlingen actief bij de les betrekt.
Hoewel mijn achtergrond in het wiskundeonderwijs ligt, zijn de meeste werkvormen eenvoudig toe te passen bij andere vakken. Of je nu Nederlands, geschiedenis, biologie, Engels of wiskunde geeft: leerlingen leren door zelf aan het denken te worden gezet. Op deze pagina geef ik daar diverse voorbeelden van.
Laat je inspireren en ontdek wat jij morgen al kunt uitproberen in je eigen les!
De rol van BTC
Twee jaar geleden las ik tijdens de zomervakantie Building Thinking Classrooms van Peter Liljedahl. Dat boek heeft mijn kijk op onderwijs ingrijpend veranderd. Ik was al langer bezig met het ontwikkelen van activerende werkvormen, maar de ideeën van Liljedahl hielpen me om deze verder te verbeteren. Zo ben ik gaan werken met willekeurig samengestelde groepjes die staand op whiteboards aan de slag gaan. Ook ben ik me bewuster geworden van het belang van een sterke lesstart — als kapstok voor de rest van de les.
Op basis van uitgebreid wetenschappelijk onderzoek beschrijft Liljedahl veertien strategieën om een echte denkklas te creëren — een klas waarin leerlingen actief, kritisch en samenwerkend leren. Voor mij zijn vooral de eerste vijf strategieën het meest waardevol. Deze heb ik samengevat in figuur 1.
Ik werk niet uitsluitend volgens het Building Thinking Classrooms-principe, omdat ik geloof dat een eenzijdige aanpak niet bij elke klas of situatie past. Afwisseling is voor mij essentieel. Toch zijn verschillende elementen uit BTC inmiddels een vast onderdeel van mijn lessen geworden — ze zorgen telkens weer voor meer betrokkenheid, samenwerking en denkactiviteit bij mijn leerlingen.
Aan het begin van dit schooljaar mocht ik via de NVvW een training van Peter Liljedahl bijwonen. Tijdens deze training deed Peter een uitspraak die mij is bijgebleven.
Deze uitspraak is voor mij zo belangrijk dat ik hem tegeltjeswaardig vond. De uitspraak heeft mij getriggerd om vaker na te denken over een sterke lesopening.
De drie basiselementen van een les
Een goede les heeft een kop, een midden en een staart. Daarom heb ik op mijn website een duidelijk onderscheid gemaakt tussen lesstarters, werkvormen (het hart van de les) en lesafsluiters. De werkvormen heb ik vervolgens weer onderverdeeld in coöperatieve, competitieve en overige varianten, zodat je snel vindt wat bij jouw les past.
Lesstarters
Wil je dat leerlingen vanaf minuut één actief meedoen en nieuwsgierig zijn? Begin dan met een lesstarter: een korte, doordachte opdracht die zorgt voor energie, betrokkenheid en denkactiviteit.
Werkvormen
Kies voor een coöperatieve, competitieve of andere werkvorm om leerlingen actief met de stof bezig te laten zijn.
Lesafsluiters
Een goede les eindigt niet met de bel, maar met een moment van reflectie. Als leerlingen stilstaan bij wat ze hebben geleerd en waarom het ertoe doet, beklijft de stof beter.
Lesstarter wiskunde: Kwadraat afsplitsen bij cirkelvergelijkingen
Hoe bepaal je het middelpunt en de straal van een cirkel als de cirkelvergelijking niet in de standaardvorm staat?
In plaats van het direct voor te doen — wat ik vroeger vaak deed — laat ik leerlingen tegenwoordig eerst zelf puzzelen.
Bij binnenkomst wijs ik de leerlingen een whiteboard toe, waar een kort opdrachtbriefje hangt. Ze gaan in groepjes van drie meteen aan de slag met het omvormen van de cirkelvergelijking. De meeste leerlingen weten al snel een goed begin te maken en een aantal komt zelfs tot de volledige oplossing. Ik loop rond in de klas, ik help heel bewust niet, maar kijk vooral waar in interessante dingen zie gebeuren.
Wanneer iedereen klaar is, bespreken we de opdracht klassikaal. Daarbij verwijs ik naar de verschillende uitwerkingen op de borden, zodat leerlingen hun aanpak kunnen vergelijken en van elkaar kunnen leren.
Bottenbingo biologie
Ben je met jouw leerlingen bezig met het menselijk lichaam en hebben ze de namen van botten moeten leren? Speel dan deze bottenbingo met ze!
- Deel de bingo kaarten uit
- Laat de kaart met het te zoeken onderdeel even zien
- leerlingen checken hun bingokaart en vinken evt. af
- Geef op je controle kaart aan welke plaat geweest is
- Ga door tot een 'Bingo' en controleer deze
Deze bottenbingo is samengesteld door Heleen Veerbeek en komt van de site Binas Spellen in het VO.
Scheikunde Kwartet
In de klas zoeken we dagelijks naar manieren om leerlingen actief te betrekken bij hun leerproces. Een verrassend effectieve vorm: het kwartetspel.
Door leerstof in spelvorm aan te bieden, ontstaan er waardevolle momenten van interactie, herhaling en inzicht. Leerlingen denken actief na, leggen verbanden en verwoorden hun kennis — zonder dat het als 'leren' voelt. Juist dat maakt het krachtig.
Anita Buesink heeft een scheikundekwartet gemaakt. Dit spel kan je spelen volgens de normale kwartet spelregels. De wiskundige kwartetten die ik mijn leerlingen laat spelen doe ik in de vorm van een open kwartet. Dus je legt alle kaartjes open op tafel en je laat de leerlingen in groepjes de goede kaarten bij elkaar zoeken.
Wil je zelf een kwartet maken? Maak dan gerust gebruik van het template dat ik heb ontworpen.
30 Seconds en Engels
Doel: Engelse woordenschat actief ophalen en spreekvaardigheid oefenen.
-
Maak teams van 3 à 4 leerlingen.
-
Eén leerling omschrijft de Engelse woorden op een kaartje, zonder het woord zelf te noemen.
-
De andere leerlingen raden zoveel mogelijk woorden binnen 30 seconden.
-
Spreek vooraf af dat alles in het Engels moet — ook de omschrijvingen en antwoorden.
-
Elk goed geraden woord levert één punt op.
Ik heb een 30 Seconds kaartjesmaker ontwikkeld waarmee je eenvoudig je eigen spelkaarten samenstelt. Je voert zelf begrippen in, of uploadt een document waarin de begrippen al staan. De applicatie genereert vervolgens automatisch kaartjes, elk met vijf willekeurige begrippen uit jouw lijst. Even uitprinten, knippen of snijden en je kan direct 30 Seconds spelen in de klas — een speelse en effectieve manier om leerlingen actief met taal bezig te laten zijn.
Jeopardy Labs economie
JeopardyLabs is een online tool waarmee je interactieve Jeopardy-spellen kunt maken en spelen. Je kunt je eigen quiz bouwen met categorieën en vragen en je hebt geen PowerPoint nodig. Met behulp van de ingebouwde editor is het eenvoudig om je eigen spelsjabloon te bouwen en een spel te starten.
Ik speel Jeopardy Labs vaak aan het einde van een periode zodat ik bepaalde vaardigheden kan toetsen. Leerlingen vinden het competitie element over het algemeen leuk. Ik verdeel de leerlingen in willekeurige groepjes van 3 of 4 en geef iedereen een wisbordje om de opgave te kunnen maken. Uiteindelijk moet er één wisbordje met het groepsantwoord omhoog worden gehouden.
Miniloco Natuurkunde: grootheden, symbool en eenheid
Wie kent ze nog? De bekende miniloco-doosjes uit je jeugd. Henk Reuling heeft een geweldige website vol digitale (wiskundige) miniloco’s. Via Marktplaats heb ik 15 doosjes op de kop getikt. De pdf-versies van Henks Miniloco's sluiten daar perfect op aan.
Henk Reuling heeft ook een heel aantal loco's gemaakt voor scheikunde, natuurkunde en biologie. Maar je kan natuurlijk ook zelf een miniloco maken, een template vind je hier.
Waarom Miniloco een slimme keuze is in de les:
🌟 Zelfcorrigerend materiaal
Leerlingen krijgen directe feedback zonder dat jij alles hoeft na te kijken. Goed voor zelfstandigheid én eigenaarschap.
🧠 Actieve verwerking
Niet passief luisteren, maar zelf denken, matchen en logisch redeneren. Zo blijft de stof beter hangen.
🎯 Motiverend en speels
Miniloco voelt als een spel, ideaal bij het oefenen van basisvaardigheden.
👥 Individueel of samen
Flexibel in te zetten: alleen of als duo-opdracht. Fijn voor differentiatie!
🧩 Foutenanalyse
Klopt het eindpatroon niet? Dan ontdekken leerlingen zelf waar het mis ging – super leerzaam!
De Slimste Mens: geschiedenis & tijdvakken
✨ Geïnspireerd door de workshop ludodidactiek bij het Radboud Pre-University College ontwierp ik voor mijn 6 vwo wiskunde B-leerlingen meerdere puzzelopdrachten in de stijl van De Slimste Mens. Ideaal als lesafsluiter. Maar deze puzzel leent zich uiteraard ook voor andere vakken!
De puzzel hiernaast is gemaakt met mijn puzzelgenerator en kan gebruikt worden in de les om leerlingen te laten denken over de verschillende tijdvakken.
De uitdaging: Welke vier tijdvakken herken je?
Tenslotte
Bedankt voor het doorlopen van deze digitale ontdekroute. Deze ontdekroute laat zien hoe didactiek, onderzoek en praktijk elkaar kunnen versterken. Wanneer leerlingen actief denken, redeneren en samen leren, verandert niet alleen de les, maar ook de rol van de docent.
Wil je hulp bij jou op school om dat proces op gang te brengen — stap voor stap, via kleine maar betekenisvolle veranderingen, neem dan contact met mij op. Ik denk graag mee voor invulling van een studiedag over activerende didactiek of een schoolbrede workshop. Activerende didactiek vergroot niet alleen het leerrendement, maar ook het plezier in leren. En dat gun ik alle leerlingen én collega’s!
Frederieke van Perlo